As Cubelas

UNHA ESPIRAL MAIOR

2011-03-24T12:35:00.000+01:00

Non sei as razóns, pero dáme que hoxe son mellores tempos para a poesía que aqueles nos que Golpes Bajos popularizou o de malos tiempos para la lírica. Digo que non sei as razóns, pero si percibo síntomas e resultados. Hoxe, o incremento de recitais poéticos vai acompañado da resposta de público, asiduo neste tipo de actos, sexan en local público ou privado, en café ou rúa, na carnicería ou na praza de abastos. A sensación é que en canto alguén se pon a recitar, a xente que circula arredor transfórmase en cómplice, escoitando atenta e con emoción. Cando a palabra sae e procura a comunicación, prodúcese unha espiral emotiva que tece fíos invisibles de relación.

Non sucede o mesmo coa poesía lida. As editoriais ofrecen o balance de resultados e as cifras económicas dos libros de poemas redúcense cada ano. Son varias as coleccións que temos: están Galaxia e Xerais, manteñen o seu ritmo Libros da frouma e a editorial Linteo; poesía publican Positivas, Bourel e a editorial Bubela; temos a colección Arte de Trobar do PEN CLUB, algo traballa Toxosoutos e, en Ourense, iniciou o seu camiño a editorial Franouren; poesía publica tamén esta casa de Biblos, na súa colección Mandaio.

Pero se hai unha editorial que, dende unha aposta firme e arriscada, mereza un recoñecemento público de todos, esta é Espiral Maior. Dirixida por Miguel Anxo Fernán Vello coa colaboración de Amparo Manteiga e unha traxectoria de anos, a colección principal chegou, no trimestre pasado, ao título 235. Practicamente todas as voces que fan posible ese momento ao que me refería no primeiro parágrafo publicaron nesta editorial, nela fíxose visible a renovación que supuxo a achega de mulleres aínda novas, nunha literatura, de sempre, masculina.

Mentres agardamos pola publicación do novo libro de Pilar Pallarés, que verá a luz nesta editorial, quixera eu recomendar tres títulos de tres mulleres, publicados nos últimos meses: A cidade sen roupa ao sol, de Marga do Val; Animal Abismo, de Diana Varela Puñal e A frecha azul do teixo, de Eva Veiga. Os tres son libros fermosos, pero, ademais, apostando por eles, estará apoiando a creación dunha Espiral Maior, que consolide e confirme que estes si son bos tempos para a lírica.

-POESÍA E TRADUCIÓN EN FERNANDO PÉREZ-BARREIRO NOLLA-

2011-03-24T12:33:00.000+01:00

1.- FERNANDO

Non todas as persoas teñen a calidade de ser unha e varias, ao tempo; de se identificar cunha cerna íntima, coherente e firme e, ao tempo, abrirse ou ofrecerse coma unha árbore ou un cristal, en múltiples facetas, que enriquecen a visión do mundo. Algo así era Fernando Pérez-Barreiro Nolla (Ferrol 1931- Lancaster 2010). Algo diso expresaron algunhas das voces que o evocaron nos días que seguiron ao seu pasamento en Lancaster, no mes de xaneiro de 2010. Gentleman, cun certo aire de axente secreto, persoa sumamente intelixente, xeneroso, vital, cun grande sentido do humor, membro dun posible corpo diplomático galego, comprometido con Galicia e coa súa cultura e, ao tempo, crítico. Poderiamos concretar todo isto e dicir que Fernando era un intelectual do seu tempo; licenciado en dereito que exerceu durante anos como redactor nas emisións radiofónicas da BBC; lúcido analista da situación política internacional; tradutor que mereceu o premio Nacional de Tradución de libros infantís e xuvenís do ano 1985, xunto con Teresa Barro, pola versión do libro de Lewis Carrol As aventuras de Alicia no país das marabillas, pero que tamén nos abriu a fiestra ao horizonte da poesía chinesa ou que traduciu a Shakespeare por vez primeira ao galego; impulsor do Grupo de Traballo Galego en Londres, que no momento necesario reflexionou sobre a implantación do ensino en galego; políglota; académico correspondente da Real Academia Galega; recoñecido con Pedrón de Honra (2005), Premio Tradución da Consellería de Cultura e Deporte (2007) e Medalla Castelao (2009), Fernando era un cabaleiro galego, tal e como afirma Teresa Barro, a súa compañeira da vida, era tamén amigo dos amigos e, sobre todo, poeta.

2.- A POESÍA

É o propio Fernando, nas súas Memorias, quen recoñece a importancia que, desde a adolescencia, tivo para el a poesía. Xa mozo e estudando en Compostela, ao tempo que se esforza nas materias máis complexas da carreira de Dereito, afírmase nun mundo paralelo de sensibilidade e emocións, íntimo e propio, non mesturado cos personaxes da vida académica nin coas institucións.

Fernando escribía poemas desde a adolescencia, actividade que exerceu durante toda a súa vida. Porén, agás nos anos composteláns, tempo no que participou nas Festas Minervais e cando entregou algúns orixinais para seren publicados na revista Aturuxo, a súa obra mantívose inédita, coa excepción dalgún poema dedicado a un amigo e publicado por este, como é o caso de Xosé Luís Franco Grande, quen na edición de 2004 do seu libro Os anos escuros, inclúe o poema “EPÍSTOLA MORAL A FRANCO”, dedicado por Fernando e escrito en 1993. É este un poema longo, o máis longo de cantos lle coñecemos, composto por 156 versos distribuídos en 13 estrofas de medida irregular, primando as de 9 versos. Nel o autor conversa con Franco Grande dende Londres, arredor dunha experiencia vital anterior relacionada co proselitismo galeguista. Franco, no seu libro, cualifica o poema como “desconcertante”, e seríao para el, que quizais non chegou a albiscar o sentido que Fernando lle daba a expresión como frautistas e ratos, por exemplo. A ese poema pertencen estes dous fragmentos:

......................................

“London, poema longo, adiviñanza

en que me perdo e encontro cada día,

sedela de pesca nunha tarde longa

que trae verdades con escama húmida

ao caer a tardiña. Volta á casa.

Trinta anos nestes ollos misteriosos

que serven para ver como os dos cegos.

Músicas das esferas nos recunchos

de parques que me falan amodiño”

.............................................................

London, poema longo, adiviñanza,

tiras o azougue de espellos cativos,

trasme de novo aos vivos. Xa ves, Franco,

aquí sigo, xogando. Xogando neste xogo

que nin gaño nin perdo, porque iso

son xogos de frautistas e de ratos.

E eu so noutra cousa. Mas no medio do xogo

agradezo esaxeros amistosos. Remato.

Non culpes ao país: teñen nome os culpables”

Responde este poema a un tipo de poesía da que gustaba moito, ou que el prefería. Trátase deses poemas nos que a voz individual do poeta, amais de afondar nas circunstancias de si mesmo en canto home, asume tamén a responsabilidade de se transformar na voz da colectividade. Advertía el que ese xogo era moito máis frecuente na poesía inglesa ou irlandesa que noutras. Lembro varias conversas sobre Seamus Heaney -do que el escribira xa un longo artigo en 1985, no diario La Voz de Galicia- e esa capacidade do premio Nobel de 1995 para reproducir ese xogo do que Fernando tanto gustaba. Recordo, en concreto, unha mañá na que paseando por Lancaster, comentamos o poema de Heaney “A estrada de Toome”, no que non se dá unicamente ese xogo do que el gustaba, senón tamén un forte contraste entre violencia e inocencia: Unha mañá cedo atopei carros blindados/ en convoi, cantarolando sobre potentes pneumáticos,/ todos camuflados con pólas partidas de ameneiro,/ e soldados con auriculares de pé nas torretas./ Canto tempo levaban achegándose aos meus camiños/ como se lles pertencesen? Todo o país durmía... A tradución é de Vicente Araguas.

Eu falei moito de poesía con Fernando, mantiñamos tamén un periódico intercambio epistolar a través do correo electrónico, no que ese era o noso tema principal de conversa. Dende que o coñecín intuín que non só era tradutor e bo lector de poesía, senón que tamén escribía, logo cheguei a confirmalo, pero aínda nese momento, non fun quen de albiscar a dimensión da súa vocación como autor e o volume da obra que gardaba, cousas que descubrín cando axudei a Teresa Barro a ordenar as Memorias e, en particular, a completar o último capítulo que el non puido rematar e que leva por título: Reflexións sobre a poesía.

Para Fernando, a poesía era a realidade primaria do ser humano, así o expresou en máis dunha ocasión. Opinaba que aínda que non houbese poetas, habería poesía agardando por un primeiro explorador que a descubrise. Axiña intuíu que ser poeta non é, exactamente, actuar mimeticamente, facendo o que fan os poetas, senón que a pedra de toque de quen pretende dedicarse á poesía, é comprobar se un fala ou non dunha realidade distinta, se ao autor se lle abriu ou non a xanela pola que ve un mundo que reclama a súa expresión singular e única, en definitiva, a descuberta da voz propia. O poeta debe descubrirse como tal a si mesmo nun océano de poetas. Dese descubrimento derívase a reflexión ou a experiencia que debe levar do que Yeats chamaba emocións iniciais ao que denominaría responsabilidade posterior, xa que “o xogo rexoubante” de lanzar emocións contra o muro da realidade exterior, non dura moito.

O pensamento poético de Fernando era consecuencia dunha vida enteira dedicada á poesía. Como xa se dixo, dende a adolescencia escribiu poemas, en principio influído polas vangardas, imitando a Rubén Darío, lendo a Lorca, aprendendo en Vento Mareiro de Ramón Cabanillas, un libro principal co que conviviu moitos anos; emocionándose coa descuberta de Rosalía, Curros e Pondal, autores dunha obra para el transcendente e que o acompañarían sempre, ao tempo que se abría a outras voces que se expresaban noutras linguas.

Como dicía, a Fernando non lle deu tempo de rematar o capítulo sobre a poesía que, no seu proxecto, ía ser o último das súas Memorias. Deixounos uns primeiros parágrafos nos que explica a súa opinión sobre esa realidade que era para el algo máis ca un xénero literario, porque para el a poesía era tamén un xeito de vivir. Pretendía logo ir debullando poetas, poemas e libros que foran determinantes na súa vida.

Seguro que, de ter oportunidade, tería falado alí de William Blake e os seus labirintos, que moita ledicia e moita inquedanza lle producían, de feito sabemos que foi este un dos últimos poetas que leu, quizais o derradeiro, voz á que volvía cada certo tempo. Habería espazo para John Keats e William B. Yeats, poetas aos que regresaba cando precisaba alento para continuar. Supoño eu que demoraría nese “Chuchulain consolado”, un dos últimos do poeta irlandés, tamén premio Nobel, que remata con este fermoso verso: “...cambiaran as súas gargantas e agora eran gargantas de paxaros”.

Gustaba el de camiñar polos lagos de Cumbria, compartindo o paseo cos versos de William Wordsworth, Samuel T. Coleridge e Robert Southey e, nalgunha ocasión expresou que unha das cousas que máis pracer lle causarían, sería lerlle, á beira dos lagos, os poemas de Rosalía a John Ruskin.

Importante foi para el Noriega Varela, poeta, segundo se dicía en Viveiro, de maneiras tan finas que semellaba portugués, tal e como lembra nun capítulo das Memorias, autor que leu por consello do seu tío Pepe, o presbítero, pero tamén Aquilino Iglesias Albariño, Luís Pimentel, Uxío Novoneyra, Avilés de Taramancos e, por suposto, Xosé Luís Franco Grande e Bernardino Graña, cos que, na mocidade, deambulaba polas rúas de Compostela falando de poesía. É o propio Franco Grande quen lembra que na convocatoria das Festas Minervais do ano 1955, foron premiados os tres, xunto con Blanco Losada e Edmundo Escariz Vázquez.

Pero, ademais, como esquecer a súa intelixente lectura de W.H. Auden ou de T.S. Eliot e a admiración que sentía polo tratamento da natureza de Edward Thomas?

Como herdanza, quédannos, entre outros, o texto publicado no diario La Voz de Galicia o 18 de abril 1985, referido a Seamus Heaney e ao que xa fixemos referencia, e outro escrito cando o centenario de D.H. Lawrence e publicado o 19 de setembro do mesmo ano, no que analiza as razóns polas que a literatura galega elixiu como modelo ao católico Joyce, en lugar do protestante Lawrence, que, na súa opinión, iría moito máis co noso ser, artigo que remata con esta reflexión: Galicia escolleu hai tempo a Joyce. Na realidade social xa estaba aí, aínda que en forma algo atenuada no medio rural polo bon sentido camponés, e moito máis acentuada na ridiculez vilega e cidadana. Despois, nos reducidos círculos intelectuais foi escolla decidida. Probablemente polo vicio enraigañado de apuntarse “á última”, que tantas veces nos levou e nos leva a facer os experimentos que xa están feitos. Lawrence é o antídoto. E non estaría mal aproveitar o centenario, non para facerlle homenaxes en público, senón para pensar na casa e ver de tomar en serio o espírito e as súas exixencias; para combatir, no cabo e remate, a complacencia, mol e fachendosa a un tempo, que nos condena a morte.

Salientar, tamén, os seus traballos de crítica sobre a poesía chinesa contemporánea, pola que sentía particular curiosidade e admiración e que el traduciu para todos, abríndonos unha fiestra a esa cultura milenaria, ata hai pouco tan afastada de nós.

3.- DA TRADUCIÓN

Fernando coñecía e respectaba as linguas. Hai unha anécdota divertida, que el contaba con graza, que explica como era esa relación coa fonética, a prosodia, a entoación e a música das linguas. Sucedeu que a BBC encargáralle a Yehudi Menuhin unha selección de pezas de música clásica para editar unha colección destinada a un público amplo. Cada disco iniciábase cunha entrada do propio Menuhin, explicando as características e importancia da peza proposta. A colección sería editada en varios idiomas europeos, entre eles o español e Menuhin debería falar en cada unha das linguas propostas. Porén, el estaba preocupado, xa que non dominaba o ritmo e a música do castelán, razón pola que a BBC decidiu poñerlle un profesor, elección que recaeu nun redactor que traballaba na radio, de nome Fernando Nolla, que así era coñecido na emisora e que sabía de linguas. Comezaron as clases nas que, á maneira de ensaios, Menuhin aprendía a cadencia de cada unha das frases que debería pronunciar. Sen embargo, achegándose o día da gravación e sentíndose inseguro, preguntoulle ao seu profesor se este podería dirixilo mentres falaba no estudio diante dos micrófonos. Fernando aceptou. Pautaron os textos e, chegado o momento, un Fernando con batuta e diante dun atril, dirixía a Yehudi Menuhin, indicándolle con exactitude non so o ritmo, senón, sobre todo, a entoación de cada frase. Eu dirixín a Menuhin!, contaba logo con rexouba.

Ese coñecemento e respecto recoñecidos tanto polos responsables da BBC, como polo “director dirixido”, había que aplicarllo á súa relación con todo o ser das linguas, con atención especial ao traballo de tradución, polo que Fernando sentía unha grande atracción e, ao tempo, un respecto absoluto.

Consciente da dificultade do oficio e, sobre todo, da dificultade de traducir poesía, Fernando reflexionou e escribiu, tentando aportar a súa achega e compartir debate cos compañeiros tradutores. A propósito dunha comunicación sobre a tradución da métrica, tomando como referencia a súa experiencia co Macbeth de Shakespeare, recoñecía a crecente dificultade que entrañaba o texto segundo o tradutor se afastaba do nivel léxico, recoñecida no tratamento da sintaxe, converténdose en incertezas ao enfrontar as figuras retóricas e reducíndose o campo de visión ao chegar á métrica, cunhas conclusións que escapan do marco teórico.

Na súa opinión, as presentacións teóricas máis correntes, como o concepto de equivalencia, naceron no nivel léxico e, sendo problemáticos de seu, fanse aínda máis problemáticos ao iren subindo de nivel as estruturas que demandan seren traducidas.

Non é moi ricaz, pois, a colleita de escritos sobre a tradución métrica. Os principios da equivalencia formal e da equivalencia dinámica, rozan o problema sin pararse moito nel. Incide a máis a cuestión da aceptabilidade ou normalidade da expresión na lingua de destino, fronte ao mantimento do exotismo ou alienidade do orixinal. A procura dunha resposta do lector da tradución que sexa semellante á resposta do lector que le o texto na súa lingua orixinal e compartillada, tan tentadora en teoría, amósase pouco práctica e cría máis problemas dos que resolve para o tradutor literario, e sobre todo, para o tradutor de poesía e, no que agora nos concerne, para o tradutor de Shakespear, poeta dramaturgo.

Na súa opinión, a tradución intercultural ou a importancia de ter en conta as diferenzas de cultura, é tema importante na reflexión teórica sobre a tradución, aínda que non esclarece moito a cuestión de se debe traducirse a métrica ou non. Aconsella el acudir a traducións dos clásicos do grego e do latín, nas que o problema é semellante e formaliza a súa proposta na tradución que el realizou do Macbeth, versión galega en verso semellante ao utilizado por Shakespeare, tras realizar unha fonda análise da versificación do autor inglés.

4.- OS SEUS POEMAS

Mentres non se acomete o traballo de edición da súa poesía completa, e como aproximación á mesma, inclúense, a continuación unha breve selección de poemas escritos por Fernando e, ata agora, inéditos:

ES TI

¿És ti, amor, quen expira neste couto?

Debes ser, porque és fráxil e dependes

dos tixolos vermellos desa casa

da esquina, que hai dous meses derrubaron.

Dos carteis que ainda vexo, os mais caíron

en xiróns empapados de augas turbas,

das pontes reemplazadas tantas veces,

pouco máis permanentes do que o río.

Como ti trata en menudecias áxeis

e convírteas en formas que non morren

ou non queren morrer e fan punxente

o ar das despedidas e os encontros.

És amor, sí, pois fuches encontrado

ou conferido, non gañado, certo,

non herdado, non sei, porque na neboa

dos séculos aínda son novício.

Cinco lustros de ollos non abondan

para abrir o que pode sondar fondo,

ese pozo onde está o tesouro todo.

Agarrado nos días da cidade

ámoa e sufro porque é corto o día.

Norte, amor,

xa non teño que che diga,

non teño cousa en min que a tin non vaia,

olla pra min, xeado na campía,

irto entre as herbas, morto no valado.

Norte, amor,

xa non teño melodías,

a miña ispida frouma esta rachada.

Vou pra ti e veño nesta treboada

e non sei onde estás nin si te teño.

Amor, meu norte, cume que non vexo,

norte, amor, pedra aimán, lume no cume,

dondo norte no vento, con ergueito

nunha costa ruxinte que me bota

sempre de novo a istas mouras ondas.

Norte, amor, norte,

berro que non chega,

barco que non arriva,

norte, morte, no fin,

meu amor, norte.

MAZAROLIÑO

Tanto tempo tentando tratativas,

tanto ver si a ver si vendo vese....

¡Ei ven o tempo de mazar o liño!

Acabou, e xa está. Veñan os ventos.

E sexa o que quixer.

Vinde, miñatos, que foi moita a espera.

¡Ei ven o tempo do liño mazar!

A empezar, pois, criaturas dos carreiros,

Quedade por aí, meus bois da espranza,

lentos de mais na encosta dos desexos.

¡Ei ven o tempo, rapazas do Miño!

E alá vamos, por fin, sin Deus por diante.

¡Ei ven o tempo de estroupelear!

Os poemas que seguen, teñen como elemento común a carricanta. Fernando, posto na tesitura de ter que elixir entre formiga e carricanta, optaba por esta, xa que se identificaba coa súa vocación de cantar.

Baixando desde A Toca ás Enviadas,

alí estaba, no medio do camiño,

poliédrica e chea de razón puntiaguda,

verde campante desafío ao mundo.

“É a carricanta” –díxome o meu pai

apontando có ferro do caxato.

E alí encontrei o meu destino certo.

“Quero ser carricanto cando eu medre”

E aquí estou, entre a Toca e As Enviadas,

Entre Camden e Putney,

Entre Innsbruck e Sölden, no Ótztal,

Cantando sempre, o Carricanto.

Sölden, baixando do Stallwiess Alm,

22 de agosto de 1994

Morreron os saltóns

¡Tantos que había!

A herba alta, sin eles, tan parada.

E pensando, pensando, xa hai ben tempo

que as miñas primas carricantas faltan.

Eu que pensaba andar abrindo estirpe

ainda vou ser o último carricanto.

O carricanto encontra ao Lagarto

Non foi nada, meu ben, foron feridas

leves. Non, no corazóns non, que é verdade e duro.

No rabo, non importa. Nascin lagarto ha pouco

O rabo de reposto, meu ben, e ben garrido.

Millor que aquele outro, din e digo.

¡Ei, pola laxa adiante! Lagartadas

que ven e ven. No sol duro do vran

confortos do penedo, meu irmán.

O carricanto vello destragouse

Por non saber as contas, xa na escola,

E despois, e asi sempre.

Por pensar que, si cadra e Deus da sorte,

Dous e dous serán tres, ou tal vez cinco.

Motivos de estragarse non lle faltan

A ninguén nestes mundo. Citaba a Salomón

Que tíñase perdido –diz o Libro-

Por excesivo amor polas mulleres.

Pero el non era rei nin millonario

E as contas facíanllas os outros.

Multiplicando sempre, a vida cuase toda,

Até chegar no fin a hora da resta,

Conta final, a resta, a resta sempre...

Ensinoume esta lingua

E ensinoume a cantar. En gloria estexa.

Galzig, St. Anton, Xullo 1995

O CARRICANTO TRANSCENDENTAL

Que queres que che conte, se as historias

xa están todas contadas, menos unha;

e eu non son quen para contala ainda,

improbable profeta que se esconde

nas sebes, nas canteiras, nas congostras,

por non contar o que só sabe a medias,

o que non quer nunca saber de todo.

Deíxame en paz... pero non me condenes

a non cantar, porque sinon eu morro.

4.2.96

CARRICANTOS DO MUNDO, XUNTADEVOS!

Carricantos do mundo, xuntádevos xa, veña;

Non tedes que perder mais do que xa perdíchedes.

Xuntarse carricantos quer dicer, xa sabedes,

Cantar e mais cantar, cada un no seu cantiño,

Seu cantar cadaquén, cadaquén os seus élitros;

E o mundo pesa mais e tamén pesa menos

Con ese canto noso, e voan os penedos

Sen sair de onde están, e se pasman as cobras

E fitan os miñatos a sua preia sen presa.

Todo anda parado e todo para andando.

E entón e cando os carricantos pregan

A quen os deu, ao que inventou o canto.

17 xulho 96

Os que á terra voltaron sen teren recibido

promesas que albiscaron nas mañanciñas frescas

veñen a perguntarme nas noites sen estrelas.

E non sei que decirlles agora que xa pouco

pode faltarme, carricanto vello,

para irme sen ver a terra prometida

a esa outra terra negra e xa sabida.

A FRECHA AZUL DO TEIXO

2011-02-24T10:00:00.000+01:00

PRESENTACIÓN LIBRO: A FRECHA AZUL DO TEIXO/ EVA VEIGA

Portas Ártabras.- 11 de febreiro 2011

1.- Agradecementos. Alegría de compartir a mesa con amigos (Eva, Teresa Seara e Miguel Anxo Fernán Vello). Emoción de volver a estar con Eva presentando un libro seu.

2.- Dende o mes de xaneiro ata o mes de xuño do pasado ano, Eva e máis eu gozamos do privilexio de ter un espazo na radio galega, os sábados polas noites, para falar de poesía. Non iamos sós, introducíronnos no vagón dun expreso de media noite, como se non nos visen capaces de conducir o noso propio tren ou como se albergasen algún temor; pero aínda así, conducidos por Pepe Carreira, fomos quen de manter intacta a nosa liberdade e falamos do que nos pareceu, entre nós e cos convidados que ao programa acudiron cada semana.

A crise provocou o final da nosa colaboración e quedamos sen programa, cando en setembro se iniciou a nova xeira de programación para a temporada.

Coñezo a Eva dende hai anos, dende aquela entrevista que me fixo no ano 1988, no programa Mesa Reservada. Durante un tempo, apoucados os dous, viámonos polo barrio no que viviamos e non nos falabamos, só nos saudabamos, pero cando prendeu a forza da amizade esta levounos a compartir un territorio de complicidades múltiples, máis alá da xeografía veciñal das Atochas e do Monte Alto, territorio do afecto no que a poesía xogou e xoga un papel determinante.

Teño falado moito con Eva de poesía. Temos falado moito da súa poesía e da miña. Pero nos meses nos que compartimos experiencia radiofónica, confirmei algo que xa sabía, comprobei cal é a verdadeira dimensión da poesía para Eva, porque hai tempo sospeitaba que, para ela, como para William Blake: a poesía é o verdadeiro ser humano, e o corpo, a forma exterior da muller e do home, deriva dese feito poético.

Fernando Pérez-Barreiro Nolla facía coincidir vida e poesía. Para el a poesía existe independente do home, agardando por quen a descubra, pero cando se dá esa relación, cando o ser humano a coñece, ela pasa a ser o elemento principal da súa vida, daquela vida e poesía rematan por se fundir no ser, transformándose no ser mesmo. Algo así sucede con Eva.

O programa de radio ofreceume a posibilidade de observar e afondar neste e noutros aspectos da relación entre vida e poema en Eva. Sempre era dela o parágrafo que nos permitía situar a obra e a personalidade do noso convidado, dela a frase que, como unha iluminación, reflexionaba sobre a morte e a vida, sobre a condición do ser humano, sobre as nosas circunstancias. Velaí senón estes extractos dalgúns daqueles 15 guións, que poderían formar un texto harmónico e homoxéneo:

“Somos, ao cabo, un efecto da luz solar, pero tamén brillamos con luz propia e distinta, pois somos mentes, espíritos ou almas que disipan a escuridade, que alumean ámbitos novos do universo.

Porque en certo sentido, podemos considerar as palabras como lanternas que proxectan a súa luz sobre o mundo, con elas abrímonos paso pola vida.

E hai versos nos que sentimos o latexo ou vibración do paxaro que sae do niño e emprende o voo no que medrará. Ese latexo, que case diriamos sinónimo de tenrura e de vulnerabilidade, é porén, potencia vital, é síntoma, é ritmo, comunicación e resonancia, estremecemento. Contacto profundo, dramático, fascinante, do ser con esa luz misteriosa que aniña no máis íntimo da materia. Materia que é espírito, como acontece co noso corpo. Porque o corpo é o lugar do acontecemento, lugar do desexo que habita os pregues da materia que se estende en estado de fusión”

E aquí -digo eu- estaríamos de novo en William Blake e en Fernando Pérez-Barreiro.

3.- Todo isto non é algo afastado deste libro que hoxe presentamos, A frecha azul do teixo.

Quixera, antes de nada, chamar a atención sobre a ilustración da capa de Alfonso Costa, curva de arco que se tensa e xoga dándolle cor ao aire.

Porque hai moito do libro nesta imaxe. A imaxe ofrécese lixeira e núa, cóncava nun baleiro interior de luz e de cor e así son os poemas de Eva neste libro que puido ter por título “Anatomía da ausencia”, que tamén sería magnífico e acaído ao que estamos a dicir. Non sei se foi con ela ou con Teresa, ou quizais coas dúas, que falei de que Eva xoga aquí a ser a escultora que vai desprendendo anacos de material innecesario, ata deixar a peza baleira por dentro, leve pero enteira na súa relación co aire ao que dá forma. Esa foi unha das teimas de Eva neste poemario, baleirar o verso de palabras ata o límite, deixando, unicamente, o esencial, estes poemas ocos de material superfluo, pero non de materia poética e de vida, poemas que actúan coma frechas que moven o aire e nos revelan a cor azul do teixo.

4.- Este libro é a expresión dun proceso que todos vivimos, que todos compartimos, ese proceso que nos leva da confusión e da incredulidade diante da evidencia da perda do ser máis querido, á dor máis fonda cando sentimos a dimensión do baleiro, ata o acougo de saber que tivemos a sorte de compartir os días con ser tan marabilloso.

Neste caso, é a morte da nai, Sara, o que provoca este proceso ao que xa se referiu Teresa Seara no limiar e na súa intervención de hoxe.

Eu quixera pois, reflexionar brevemente sobre outro aspecto do libro, que comunica ou conecta esta Frecha azul do teixo coa obra anterior de Eva.

Eva sempre tivo consciencia de pertencer a unha estirpe de mulleres vinculadas á auga –a primeira luz- e á terra, ela que foi do mar ao río e do río a unha fonte clara, ela que sente e quere pisar descalza, a terra branda e a follaxe do outono que é morte e vida a un tempo. A avoa Amparo, a nai Sara, as irmás Emilia e Berta, pero tamén as fadas, meigas e donas dese territorio orixinario do Eume, da Fraga son a liña desa estirpe (eu recibín dela a memoria de Xelda a Dama, de Zumelda, de Aldonza Camba ou de Saura Rosa Berenguela, nomes de mulleres do país cos que escribín un conto de vida e de morte). Todas forman parte desa liñaxe á que tamén Eva pertence, ela, que leva como proba baixo as unllas, a terra amortizada co sangue nobre dos homes e mulleres da súa estirpe: “Ser dun lugar do que nunca sairemos de todo, porque na transparencia das súas paredes pervivirá a pegada do noso alento e das nosas mans” –tamén palabras súas para a radio-

É isto algo do que se decatou hai tempo e que se foi afirmando como parte esencial de si mesma. Algo que xa se intúe nalgún dos poemas de Fuxidíos, o seu primeiro libro. A avoa Amparo e a nai sempre presentes en toda a súa obra, ás veces de maneira explícita, outras só intuídas, como roseiras que se abren.

Con elas vén mantendo un diálogo permanente ao longo dun tempo que quizais non existe, a través do instante, máis alá da súa corporeidade, porque elas forman parte deses benfeitores da humanidade que Eneas atopa nas portas do Hades.

“Hei de vir Amparo, a cabalo do vento”

Escribe en Fuxidíos. E para Amparo, a avoa, esa muller coa que conviviu na infancia e na adolescencia, da que aprendeu o significado das cousas, hai espacio tamén no libro da Luz e as súas cicatrices

No reino da choiva

esta tarde

este sol tersamente

a nacer

nas follas da laranxeira.

A horta da avoa

arrecende

toda luz.

Translúcida memoria.

Inocente

clarividencia húmida

que fundou este lugar

de ausencia.

E aínda este outro:

A carón

do camiño

sentada

nunha cadeira

por mor

das súas

pernas

varadas,

miña avoa

voaba

á caída

da tarde

cos miñatos.

Dicíame

se queres

lévote

comigo,

dende

arriba

os homes

son

como formigas.

E xunto a avoa da que aprendeu as cores e os froitos, o sentido da vida, o valor das estacións, a ler nas augas, sempre, a nai, como referente inmediato do amor, da tenrura, da salvación

“Non cabe

Esa flor salgada

No meu peito.

Miña nai chora ou ri

Coma un río,

E sálvame.

Eu son nena

E ben sabe ela

Que o mar

Nunca desemboca,

Anega”

(Poema de Paisaxe do baleiro)

Eu veño de rematar o traballo previo de escolma de textos para unha antoloxía da poesía galega que teña que ver coa carpintería de ribeira e as embarcacións e decidín que o último poema sería este no que Eva, no libro da Luz e as súas cicatrices, invoca á nai:

“Nai,

Parten as naves e hei de ir

Ata que os dedos do soño cesen

De tecer as augas”.

Ser conscientes da morte fainos ser conscientes da vida, cando menos da súa precariedade, da súa condición fuxidía, dese tempo suspensivo que, en calquera caso, esvaece como auga entre os dedos. Eva sempre foi consciente disto e tamén da corrente vital que flúe nela, máis alá do tempo ou allea a el. Ao longo do seu devir como poeta e tamén ao longo da súa vida, -e debo lembrar que nela poesía e vida son unha mesma cousa-, Eva sempre tivo presente ás mulleres que lle deron os dons da emoción e da palabra, emoción e palabras coas que ela desvela o misterio, cos que nos agasalla a todos na evidencia da luz, esa luz que é, outra vez, revelación, no último poema deste libro que hoxe presentamos:

Só esa luz,

rendida,

que humilde chega

ante unha porta,

mira dentro e descubre

no escuro,

os tarecos cotiáns da divindade.

Este é, pois, un libro que, sendo moi especial, se alimenta da propia natureza de Eva; libro no que Eva advirte que a nai, a quen xa escribira mentres a tivo aquí, forma agora parte íntima de si, sangue xa do seu sangue, alento do seu alento, raíz, porque na dor do baleiro consumouse a absoluta comuñón, a revelación do azul como a cor do teixo que alumea a noite da ausencia, luz estremecida na transparente presenza do que amamos.

RAMIRO FONTE: OS LEOPARDOS DA LÚA

2011-02-24T09:55:00.000+01:00

OS LEOPARDOS DA LÚA E AS GADOUPAS DA NOITE

A vida e a morte son, xunto co amor, a esencia da condición humana, alimento da literatura, as tres feridas invocadas por Miguel Hernández no seu poema. A morte sacudiu con violencia á literatura galega nos últimos anos, sobre todo porque foron varias as perdas de autores novos falecidos prematuramente: Lois Pereiro, Xoán-Manuel Casado, Xela Arias, Fiz Vergara Vilariño, Luisa Villalta, Ramiro Fonte ou Marcos Valcárcel.

Todos marcharon antes de tempo, no momento de dar os seus mellores froitos e, malia isto, todos deixaron escrita unha obra de enorme calidade e xa madura, o que doe aínda máis, xa que nunca saberemos o que cada un deles podía chegar a agasallarnos.

O caso de Ramiro Fonte é un dos máis significativos. Autor dunha obra intensa en verso e prosa, estaba no momento de nos ofrecer o mellor de si. Eu coñecino polo libro de poemas Designium, publicado en 1984. Nese ano Ramiro merecería o premio da crítica galega e en 1988 o da española.

A primeira novela súa que lin foi Os leopardos da lúa, agora reeditada por Galaxia, é a cuarta dunha traxectoria narrativa, iniciada en 1988 cun clásico: Catro novelas sentimentais.

O título Os leopardos da lúa, dállo a Ramiro un verso dun poema de W.B. Yeats. Son tres as partes nas que se estrutura a novela: No claustro, Marabillas e Pénúltimas estrelas. No seu momento esta obra foi considerada como unha novela que reflicte o proceso de formación e de educación sentimental da xeración que viviu a cabalo entre o franquismo e a democracia. E si, poderíamos pensar a primeira parte na liña da Educación sentimental de Flaubert. Pero a novela tamén é un thriller de sombras, no que o protagonista Daniel Linde vese enleado nunha trama misteriosa que condiciona a súa vida, entregado a unha paixón sen horizonte, rodeado dunha ampla e rica galería de personaxes e, sobre todo, condicionado polo eco dun nome, O Capitán. Novela para gozar, un deses textos que o lector non pode deixar e polo que sacrifica horas de sono

Álvaro Cunqueiro entre aniversarios

2011-02-02T09:43:00.000+01:00

ÁLVARO CUNQUEIRO ENTRE ANIVERSARIOS

Quere vostede ser feliz lendo un libro? Colla algunha das novelas de Álvaro Cunqueiro, lea e deixe que o engaiolen a humanidade dos personaxes, a capacidade do autor para crear mundos, a maxia da narración, os retrincos da lingua e a fascinación das imaxes. Non importa que xa as lera, volva a elas e atopará, aínda, máis felicidade.

Quere emocionarse coa percepción do sutil e do non evidente? Quere conter o alento na suspensión do instante? Quere penetrar no universo das cantigas e dialogar con mitos medievais? Lea ou escoite a poesía de Cunqueiro e, se cadra, a vida xa non será igual, porque terá accedido a un territorio a salvo da crispación e a crise.

Quere sorprenderse, divertirse, participar da fábula? Quere compartir historias cos amigos? Quere rir ata escachar? Busque nos libros de relatos de Cunqueiro, en particular Xente de aquí e de acolá e Os outros feirantes e seguro que o corpo lle pedirá a Escola de menciñeiros.

Quere coñecer o seu país e descubrir algún trazo particular do lugar no que vive? Lea os libros de artigos de Cunqueiro El Pasajero en Galicia ou Los otros caminos.

Quere saber a razón pola que para os galegos, as partes do porco teñen nomes que semellan os das provincias do Imperio Romano? Quere comprender o noso ser a través da cociña? Velaí a literatura gastronómica de Cunqueiro, en particular Viaje por los montes y chimeneas de Galicia, de autoría compartida con J. M. Castroviejo.

Quere saber que sucedeu en Elsinor? Pois acuda á representación da obra O incerto señor Don Hamlet, príncipe de Dinamarca, da compañía Sarabela.

Van 100 anos do nacemento de Álvaro Cunqueiro e 30 do seu falecemento. Boa ocasión para ler a obra toda, galega e castelán, deste extraordinario escritor que comprendeu a importancia dos soños e, tamén, que a literatura axuda a un existir máis intenso e máis pleno.

CARTA A FERNANDO PÉREZ-BARREIRO NOLLA

2010-12-28T14:18:00.000+01:00

CARTA A FERNANDO PÉREZ BARREIRO-NOLLA

(Fernando Pérez-Barreiro Nolla, naceu en Ferrol en 1931 e faleceu na súa casa de Lancaster o 3 de xaneiro de 2010. Intelectual comprometido con Galicia e coa súa lingua, a súa versión de Macbeth significou, no ano 1972, a primeira tradución de Shakespeare ao galego. Xunto con Teresa Barro, a súa dona, recibiu o premio nacional de tradución de libros infantís e xuvenís, pola súa versión de As aventuras de Alicia no país das marabillas. Traballou na BBC e en organismos internacionais como a Organización Mundial do Café, participou na creación do Grupo de Traballo Galego en Londres e o seu labor como tradutor foi recoñecido con premios como o Pedrón de Honra, o Plácido Castro ou a Medalla Castelao. Académico correspondente da RAG era colaborador habitual deste xornal)

Querido Fernando:

Pasou un ano sen ti, agora ben, iso de que viviras en Inglaterra, primeiro en Londres e ultimamente en Lancaster, lévame con frecuencia a engano, non só a min, tamén a outros amigos cos que compartía e comparto o cariño por ti. O engano é que, ao non estar afeitos a te ver todos os días, seguimos pensando que estás alá e que, en calquera momento, mandarás un correo ou farás unha chamada anunciando que vides, ti e Teresa, a pasar uns días, ben por un congreso, para recoller un premio ou pola simple razón de vos reencontrar co voso país e cos moitos amigos que aquí tedes.

Na casa, a esta sensación da que che falo, contribúe o feito de que Maribel volve a ver con frecuencia, no seu arquivo fotográfico, os retratos que vos fixo, a ti e a Teresa, e as fotos nas que estamos os dous, ti e máis eu, paseando polo canal en Londres, na badía de Morecambe ou en Compostela. Tamén que, no arquivo do meu correo electrónico, segue aberta unha referencia co teu nome e, de cando en vez, releo as túas mensaxes, sobre todo as que me enviaches nas últimas semanas do ano 2009 e, en particular, aquela na que me dicías que os teus amigos Julián Tembrás e Paul Manserg pasaran por Lancaster a estar contigo e despois marcharon cada un polo seu camiño. Non sei, penso agora que había no teu xeito de contar algo semellante a unha intuición, canto máis leo a mensaxe máis me decato de que había alí un ton semellante a unha despedida, algo que, daquela, non souben apreciar. Dicíasme nun dos últimos correos, que andabas a voltas cos labirintos de William Blake, que moita ledicia e moita inquedanza che daban ao mesmo tempo, confesando que falaras diso con Paul, quen non compartía ese gusto teu polo poeta escuro, que para el era vicio. Coidabas ti que lle tiña medo e recoñecías que non era para menos. Con Paul tentei iniciar correspondencia semellante á que mantiña contigo, falando sobre todo de poesía, pero xa sabes que non é constante e que gusta de se ausentar. Andará polos lagos de Cumbria, paseando por aquelas paraxes tan súas e que tamén ti chegaches a amar. Saberás que o libro que me agasallaras, The great modern poets, segue sendo compañía constante que me permite afondar na poesía inglesa da que ti tanto gustabas e, ao tempo, facer prácticas con esa lingua que se me resiste.

Nicolás e Jose, os amigos do Diario de Ferrol, continúan traballando co entusiasmo que ti apreciabas, aínda que botan moito de menos as túas colaboracións. Non esquezo o compromiso que adquirín contigo de escribir unha serie de artigos sobre a natureza, ao xeito do teu admirado Edward Thomas, falarei con eles por ver se teñen cabida no xornal.

Xulio Ríos, que anda por aquí, decidiu xuntar aos teus amigos o vindeiro 7 de xaneiro en Baiona. Alí estaremos con Teresa, no IGADI e arredor de ti. Falei estes días con Manuel Bragado, quen me asegurou que Edicións Xerais editará as túas memorias para a primavera. Sei da alegría que producirían en ti estas novas, por iso chas conto. Nevou estes días moito en Inglaterra, supoño que dende a casa de Ashworth Mansions veranse ao lonxe as montañas nevadas. Pola noite escribireiche un correo electrónico, dando conta destas e doutras cousas. Agora recibe esta aperta entrañable.

poetas contemporáneos

2010-12-20T12:27:00.000+01:00

Dende Bos Aires, Gustavo Tissoco convoca aos poetas do mundo a participar no seu espacio dedicado aos poetas contemporáneos. Hai pouco convidounos a participar escribindo un poema en resposta a unha imaxe proposta por el. Esta foi a proposta que eu fixen:

http://mispoetascontemporaneos.blogspot.com/2010/12/consigna-de-diciembre-poema-de_01.html

E este o acceso ao seu blog

http://mispoetascontemporaneos.blogspot.com/

Polas terras de Fiz

2010-12-20T12:16:00.000+01:00

POLAS TERRAS DE FIZ

Dende a primavera chamaban por nós as terras de Lóuzara, o territorio íntimo de Fiz Vergara Vilariño. Eran as dez da mañá do mércores 8 de decembro, cando saímos para Sarria. O día amencera con chuvascos e néboas e pensamos que a climatoloxía condicionaría a excursión. Agardaban por nós María Casar e Xerardo Alvaredo, activistas da Asociación Cultural Ergueitos e da memoria do Fiz.

Aínda chovía cando de Sarria marchamos para Samos e tamén cando subimos cara Aira Padrón, o lugar no que se sitúa a primeira das instalacións que forman parte do percorrido artístico-emocional do Fiz polo seu val xabreiro de Lóuzara. A néboa esfiañábase nas abas dos montes que circundan o val louzarín e, nese intre, deixou de chover. Ao longo das horas que durou o percorrido, o tempo foi coma unha paréntese entre orballos, un agasallo do día de decembro, coma se o alento do Fiz contivera a chuvisca e a brétema.

Maribel e Xerardo son fotógrafos e os dous souberon apreciar, gozar e retratar a limpeza da luz, as pingas acesas pendurando das pólas, as cores do outono serodio, a fermosura desa paraxe pola que transcorre, de fito en fito, o roteiro do poeta que tan ben cantou a súa paisaxe en versos fondamente humanos. Comentabamos, María e eu, que eles gardarían memoria do detalle percibido a través do obxectivo, mentres que nós abriamos moito os ollos para que nos entrara neles tanta natureza e tanta frescura.

Unha tras outra sucedíanse as pezas artísticas, sempre á beira dos versos do poeta. Cada peza dun artista: Xesús Otero Yglesias, Manuel Buciños, Primitivo Lareu, Álvaro de la Vega, Miguel Marcía, Violeta Bernardo, Mónica Alonso, Paco Boy, Fernando Yáñez, Daniel Caxigueiro, Manuel Caamaño, Eduardo Valiña e Paco Pestana. Cada peza unha sorpresa, unha emotiva interpretación do espacio e do instante e con elas, os poemas de Fiz Vergara Vilariño, debullando esta poética xeografía sentimental dun escritor que soubo conxugar o amor polo seu eido coa intensidade vivencial, dándolle aos versos o carácter de cántico vital do home.

Con Imelda e Irene, as irmás de Fiz, visitamos a casa e a Fonte da Cova, e estivemos no interior do muíño onde o poeta muiñeiro escribiu algún dos seus poemas: ¡Ai de min que me acho senlleiro,/ xunto ó vello muíño,/ a che tecer unha coroa de soños e lembranzas,/ e pan centeo da derradeira fornada!

Varios son os valores que se conxugan neste espacio presidido polo rumor constante do río Lóuzara, espacio tan próximo a ese Courel que se intúe e ao Incio polo que as serras procuran a chaira. Sen dúbida, o primeiro é o natural, conxugado co etnográfico, universo de aldeas miméticas coa contorna, de camiños abertos entre arboredos, de lameiros e prados de recendo mineral, de suspiros de garza e exhibición de merlos acuáticos. Está logo a forza e a palabra do Fiz, o valor dos seus versos que agromaron no vizoso alento deste aire e desta terra, que expresaron o sentir do seu corazón. Integradas nelas as pezas escultóricas, cada unha interpretando un poema, cada unha integrándose nun medio singular: un outeiro, sobre un río, nun souto, nunha fonte, ao pé do río, anunciando unha fervenza ou unha encrucillada. Hai que engadir o valor gastronómico, con productos locais dos que Cunqueiro escribiría un tratado e Otero unha oda; e aínda o afectivo, que se percebe a cada paso, ese afecto e ese entusiasmo cos que os membros de Ergueitos fixeron posible este proxecto, único no noso país, e que vén sendo coma unha aperta de amor.

Deixamos o paraíso de amor no vento mudo e despedímonos de novo en Sarria. Alí, e como convocada tamén ela ao abrazo, regresou a chuvia.

SER TI

2010-12-07T19:03:00.001+01:00

A Marcos Valcárcel

Madrugada, 7 de decembro de 2010

Estabamos todos, xuntos pero deixados

de ti, desvalidos e ausentes,

extraviándonos no serán de decembro,

na confusión do abrazo.

Pé das burgas estabamos todos

arredor do teu acio

de amor, pero buscándote,

prendidos na calor,

pero estrañándote.

Iso lembro do soño.

No amencer

procurei teu alento no límite da luz,

o teu perfil

nos recunchos dun eco.

Chamei por ti e sentín

o agarimo do teu sorriso ceibe,

a harmonía da túa voz de estirpe,

a lentura da túa palabra

xa transformada en min,

en nós, nun corazón sen tempo,

en min, en nós,

coma candea que debuxa a esperanza,

para nunca ser febles,

para nunca ter medo.

En nós, na alegría maior

de terte e de ser ti. Sempre.

Marcos Valcárcel

2010-12-05T18:36:00.000+01:00

Hoxe, domingo 5 de decembro, faleceu o amigo Marcos Valcárcel. Este blog iníciase con el, non só como homenaxe, senón tamén porque son moitos os agromos que nacen do seu entusiasmo, da súa dedicación a Galicia e do seu traballo. Sempre estará aquí, porque sempre estará connosco.